در جهانی که بحرانهای اقلیمی، نابرابری و شکاف عظیم شغلی برای بیش از یک میلیارد جوان تهدیدی وجودی به شمار میرود، بانک جهانی (World Bank)، یکی از مهمترین نهادهای مالی بینالمللی است که با هدف پایان دادن به فقر شدید و ارتقای رفاه مشترک در سیارهای قابل سکونت فعالیت میکند. این نهاد که مقر آن در قلب واشنگتن آمریکا قرار دارد، سالانه بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار منابع را به سمت کاهش فقر و تابآوری جهانی هدایت میکند.
اگر قصد مهاجرت به خارج یا سرمایهگذاری در خارج را دارید، میتوانید برای دریافت مشاوره اولیه رایگان، همین الان با کارشناسان ما در موسسه مهاجرتی GO2TR تماس بگیرید و یا با رزرو وقت مشاوره مهاجرتی، شرایط خود را به طور دقیق ارزیابی کنید.
آنچه در این مقاله خواهید خواند:
بانک جهانی چیست؟
بانک جهانی یکی از تأثیرگذارترین نهادهای مالی بینالمللی است که بیش از هشت دهه در عرصه توسعه جهانی نقشآفرینی کرده است. اصطلاح «بانک جهانی» در زبان روزمره، اغلب به ۲ نهاد اصلی این بانک یعنی بانک بینالمللی بازسازی و توسعه (IBRD) و انجمن توسعه بینالمللی (IDA) اشاره دارد که به طور مستقیم به دولتها وام میدهند. اما در واقع، گروه بانک جهانی (World Bank Group)، شامل ۵ نهاد مستقل اما هماهنگ است که با هم کار میکنند تا طیف کاملی از خدمات مالی و غیرمالی را پوشش دهند. این ۵ نهاد عبارتند از:
- بانک بینالمللی بازسازی و توسعه (IBRD): این نهاد، به کشورهای با درآمد متوسط و پایین اما اعتبارسنجیشده وامهای تجاری با نرخ بهره نسبتاً پایین ارائه میکند. این نهاد از بازارهای سرمایه بینالمللی تأمین مالی میشود و سودآور است.
- انجمن توسعه بینالملل (IDA): این انجمن، برای ۷۵ تا ۷۸ مورد از فقیرترین کشورهای جهان کمکهای بلاعوض یا وامهای بسیار ارزانقیمت (با بازپرداخت ۳۵ تا ۴۰ ساله و دوره تنفس طولانی) فراهم میکند. بودجه آن از کمکهای اهدایی دولتهای ثروتمند تأمین میشود و هر سه سال یکبار بازپروری میگردد.
- مؤسسه مالی بینالمللی (IFC): این موسسه، بر حمایت از بخش خصوصی تمرکز دارد و وظیفه سرمایهگذاری مستقیم، وام و مشاوره به شرکتهای خصوصی در کشورهای در حال توسعه را برعهده دارد.
- آژانس چندجانبه تضمین سرمایهگذاری (MIGA): این نهاد، بیمه ریسک سیاسی و اعتباری ارائه میکند تا سرمایهگذاران خارجی را از خطرات مصادره، جنگ یا محدودیت انتقال ارز محافظت کند.
- مرکز بینالمللی حل و فصل اختلافات سرمایهگذاری (ICSID): این نهاد، به عنوان مرجع اصلی داوری اختلافات میان سرمایهگذاران خارجی و دولتها عمل میکند و بیش از ۷۰۰ پرونده را از زمان تأسیس حل کرده است.
ساختار سازمانی بانک جهانی
مقر اصلی گروه بانک جهانی در واشنگتن دیسی، ایالات متحده آمریکا واقع شده است. این ساختمان مرکزی، همه عملیات اجرایی، جلسات هیئت اجرایی و هماهنگی ۵ نهاد را میزبانی میکند و بیش از ۱۰ هزار کارمند در این مرکز و دفاتر منطقهای سراسر جهان حضور دارند.
گروه بانک جهانی توسط هیئت حاکمان (یک نماینده از هر کشور عضو) و ۲۵ مدیر اجرایی اداره میشود. رئیس فعلی گروه بانک جهانی، آجای بانگا (Ajay Banga) است که شهروند هندیالاصل آمریکایی بوده و از ۲ ژوئن ۲۰۲۳ در این سمت قرار دارد. آقای بانگا، چهاردهمین رئیس بانک جهانی است و بر تحول سریع نهاد برای پاسخگویی بهتر به چالشهای اقلیمی، ایجاد شغل برای جوانان و یکپارچگی کامل پنج مؤسسه تأکید ویژه دارد. از ژانویه ۲۰۲۶، خزانهداری گروه بانک جهانی، بیشتر یکپارچه شده تا تأمین مالی کارآمدتر و سریعتر ممکن شود.
تصمیمگیری در بانک جهانی بر اساس سهام رأی انجام میگیرد که بر پایه اندازه اقتصادی هر کشور تعیین شده و ایالات متحده با حدود ۱۵.۸ درصد بیشترین قدرت را دارد. ژاپن با ۷.۹ درصد و چین با ۵.۱ درصد سهم دی قرار دارند. ایران نیز ۱.۳۵ درصد حق رای دارد.
تاریخچه بانک جهانی
تاریخچه بانک جهانی به سال تاسیس آن در زمان جنگ جهانی دوم برمیگردد. این بانک در سال ۱۹۴۶ تاسیس شده و تا به امروز به فعالیت خود ادامه داده است. در ادامه به بررسی تاریخچه این بانک در دورههای مختلف میپردازیم.
کنفرانس برتون وودز (۱۹۴۴) و بنیانگذاران اصلی
در ژوئیه ۱۹۴۴، در اوج جنگ جهانی دوم، نمایندگان ۴۴ کشور متفق در “هتل مونت” واشنگتن در “برتون وودز” نیوهمپشایر گرد هم آمدند. هدف، طراحی نظام مالی بینالمللی جدید برای جلوگیری از تکرار بحران بزرگ اقتصادی ۱۹۲۹ و آشفتگیهای ارزی دهه ۱۹۳۰ بود. دو شخصیت کلیدی این گردهمایی، “جان مینارد کینز” از بریتانیا و “هری دکستر وایت” از ایالات متحده بودند. کینز بر ایجاد صندوق بینالمللی پول (IMF) برای ثبات ارزی تأکید داشت و وایت بر بانک بازسازی تمرکز کرد.
در نهایت، مقالات توافق بانک جهانی (Articles of Agreement) در ۲۷ دسامبر ۱۹۴۵ به امضا رسید و بانک جهانی به طور رسمی در ۲۷ ژوئن ۱۹۴۶ کار خود را آغاز کرد.
سالهای ۱۹۴۶–۱۹۵۰: بازسازی اروپا پس از جنگ جهانی دوم
اولین وام بانک جهانی، ۲۵۰ میلیون دلار آمریکا به فرانسه در سال ۱۹۴۷، برای خرید تجهیزات و مواد اولیه بود. پس از آن، وامهایی به هلند، دانمارک و لوکزامبورگ پرداخت شد. با اجرای طرح مارشال ایالات متحده در ۱۹۴۸، تمرکز بانک از اروپا به سمت کشورهای در حال توسعه تغییر کرد. اولین وام غیراروپایی، ۱۳.۵ میلیون دلار آمریکا به شیلی در ۱۹۴۸، برای ساخت نیروگاه برق بود. در این دوره، بانک بیشتر نقش «بانک مهندسی» داشت و پروژههای زیرساختی بزرگ مانند سدها، راهآهن و بنادر را تأمین مالی میکرد.
دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰: تغییر مأموریت به توسعه کشورهای فقیر
در دهه ۱۹۵۰ میلادی با استقلال بسیاری از مستعمرات، نیاز به کمک به کشورهای تازهاستقلالیافته افزایش یافت. IFC در ۱۹۵۶ برای حمایت از بخش خصوصی تأسیس شد و اولین سرمایهگذاری آن ۲ میلیون دلار آمریکا در برزیل بود. IDA در ۱۹۶۰ ایجاد گردید تا به کشورهای بسیار فقیر کمک بلاعوض یا بسیار ارزان دهد.
ریاست “رابرت مکنامارا” از ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۱ نقطه عطف بانک جهانی بود. او «فقر مطلق» را تعریف کرد و وامدهی را ۱۲ برابر افزایش داد. تمرکز به کشاورزی روستایی، آموزش، بهداشت و محیط زیست منتقل شد. پروژه معروف ریشهکنی بیماری رودخانه کور (onchocerciasis) در آفریقا، با همکاری WHO از دستاوردهای این دوره است. اولین وام زیستمحیطی نیز در ۱۹۷۱ به برزیل برای کنترل آلودگی، پرداخت شد.
دهه ۱۹۸۰–۱۹۹۰: عصر تعدیل ساختاری
بحران بدهی آمریکای لاتین و شوکهای نفتی دهه ۱۹۸۰، بانک را به سمت وامهای شرطی (policy-based lending) سوق داد. این وامها، موسوم به تعدیل ساختاری (Structural Adjustment Loans) شامل خصوصیسازی، کاهش یارانهها، آزادسازی تجاری و انضباط مالی بودند. MIGA در ۱۹۸۸ تأسیس شد. ابتکار کاهش بدهی کشورهای فقیر بسیار بدهکار (HIPC) در ۱۹۹۶ آغاز گردید. در این دوره، بانک به کشورهای تازه استقلالیافته از شوروی سابق نیز کمک کرد. اما این سیاستها انتقادهای شدیدی به همراه داشت؛ زیرا بسیاری از کشورها با افزایش فقر و نابرابری مواجه شدند.
قرن بیستویکم: فقرزدایی، اهداف توسعه پایدار، اقلیم و گذار انرژی
با آغاز هزاره جدید، بانک با اهداف توسعه هزاره (MDGs ۲۰۰۰) و سپس اهداف توسعه پایدار (SDGs ۲۰۱۵) همسو شد. تمرکز بر دانش، شفافیت و مبارزه با فساد افزایش یافت. تحت ریاست “جیمز ولفنسون” (۱۹۹۵–۲۰۰۵)، استراتژی ضدفساد اعلام شد. ریاست “پل ولفوویتز” و “رابرت زولیک” نیز بر شفافیت تأکید داشت.
از ۲۰۱۵ به بعد، تغییرات اقلیمی در صدر قرار گرفت و بانک متعهد شد ۴۵ درصد از بودجه سالانه را به پروژههایی با همافزایی اقلیمی اختصاص دهد. ریاست “آجای بانگا” از ۲۰۲۳ تاکنون بر «سیاره قابل سکونت» و ایجاد شغل تمرکز کرده و ابتکاراتی مانند AgriConnect برای دو برابر کردن تعهدات کشاورزی تا ۹ میلیارد دلار سالانه تا ۲۰۳۰ راهاندازی کرده است. در پاسخ به کووید-۱۹، بانک سریعترین عملیات تاریخ خود را با بیش از ۱۶۰ میلیارد دلار آمریکا حمایت و اجرا کرد.
وظایف بانک جهانی
وظایف اصلی بانک جهانی شامل تأمین مالی، مشاوره سیاستگذاری، تولید دانش و هماهنگی جهانی است. برخی از وظایف بانک جهانی عبارتند از:
- اعطای وامهای سرمایهگذاری، وامهای توسعه سیاست و وامهای برنامهای انعطافپذیر
- اعطای وام، ارائه کمکهای بلاعوض و تضمین
- حمایت از شرکتهای خصوصی و فعالیت از طریق صندوقهای سرمایهگذاری خصوصی
- ارائه بیمه و تضمین سرمایهگذاری
- ثبت و داوری پروندههای اختلافات سرمایهگذاری
- انتشار گزارش سالانه “توسعه جهانی” با موضوعاتی مانند فقر، نابرابری و اقلیم
- اجرای برنامه “Business Ready” برای ارزیابی شاخصهای محیط کسبوکار
- برگزاری دورههای آموزشی برای مدیران دولتی از طریق “آکادمی جهانی”
- ایجاد همافزایی میان پروژهها و اهداف توافقنامه پاریس
- ایجاد صندوقهای امانتی متعدد برای انرژی تجدیدپذیر
- ایجاد پلتفرم ضمانت جهانی
- ایجاد صندوقهای تابآوری برای کشورهای آسیبپذیر
- و …
عملکرد بانک جهانی و دستاوردها
در سال مالی ۲۰۲۵، گروه بانک جهانی تعهدات مالی قابل توجهی داشت که IBRD حدود ۴۰.۹ میلیارد دلار آمریکا تعهد خالص ثبت کرد. مجموع تعهدات این بانک در سالهای اخیر به بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار سالانه رسیده و در برخی گزارشها تا ۱۱۸.۵ میلیارد دلار ذکر شده است. IFC نیز با سرمایهگذاری مستقیم و جذب سرمایه بیش از ۷۰ میلیارد دلار در سالهای اخیر، رکورد زده است.
برخی از دستاوردهای کلیدی بانک جهانی تا به امروز عبارتند از:
- حمایت از شبکههای ایمنی اجتماعی برای ۲۲۱.۸ میلیون نفر
- تقویت تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی برای ۱۲۳.۲ میلیون نفر
- بهبود دسترسی به حملونقل پایدار برای ۱۴۲.۴ میلیون نفر
- کمک به کاهش فقر جهانی با خروج بیش از یک میلیارد نفر از فقر شدید از سال ۱۹۹۰
- اجرای برنامه شبکه ایمنی اجتماعی در اتیوپی و پوشش میلیونها خانوار
- اجرای پروژه انرژی تجدیدپذیر در هند و افزایش دسترسی روستاها به برق
- ابتکار کاهش بدهی کشورهای فقیر (HIPC) برای نجات بیش از ۴۰ کشور از بار بدهی
- ارائه بیش از ۱۶۰ میلیارد دلار کمک فوری در بحران کووید-۱۹
- حمایت از پناهندگان و آغاز بازسازی در جنگ اوکراین
- و …
انتقادها و چالش های بانک جهانی
بانک جهانی در طول تاریخ با انتقادهای جدی مواجه بوده است. در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، سیاستهای تعدیل ساختاری متهم به تحمیل مدل نئولیبرال، افزایش نابرابری و تشدید فقر در کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین شد. منتقدان میگویند این سیاستها بدون توجه کافی به شرایط محلی اجرا شدند و منجر به خصوصیسازیهای ناکارآمد و کاهش خدمات عمومی گردیدند. برخی دیگر از انتقادات وارده به بانک جهانی عبارتند از:
- قدرت وتو ایالات متحده و سهام رای بیشتر کشورهای ثروتمند، باعث شده است صدای کشورهای فقیر کمتر شنیده شود.
- مسائل زیستمحیطی تا اوایل ۲۰۰۰ نادیده گرفته میشدند و پروژههایی مانند سدهای بزرگ، آسیبهای اکولوژیکی زیادی به بار آوردند.
- افزایش بدهی خارجی در برخی کشورها به سیاستهای بانک جهانی نسبت داده میشود.
- و …
با این حال، بانک جهانی با کاهش شرطیسازی شدید، افزایش شفافیت با انتشار گزارشهای ارزیابی مستقل (IEG)، تمرکز بیشتر بر اقلیم و نابرابری، و همکاری با نهادهای جدید مانند بانک سرمایهگذاری زیرساختی آسیا (AIIB)، به این انتقادات پاسخ داده است. همچنین از سال ۲۰۲۳، آقای “بانگا”، بر سرعتبخشی به تأمین مالی اقلیم و ایجاد شغل تأکید کرده تا انتقادها را کاهش دهد.
روابط بانک جهانی و ایران
ایران از اعضای بنیانگذار بانک جهانی است و در ۱۹۴۵ به آن پیوست. پیش از انقلاب اسلامی، پروژههای متعددی در زمینه کشاورزی، برق، حملونقل و آموزش اجرا شد که برخی از آنها شامل پروژههای آبیاری، توسعه روستایی و نیروگاههای برق بود که مجموع تعهدات تا اوایل دهه ۱۹۷۰، به صدها میلیون دلار رسید.
پس از انقلاب اسلامی، همکاری کاهش یافت اما تا اوایل دهه ۲۰۰۰ ادامه داشت. آخرین پروژههای منظم در حوزه آب و فاضلاب و مدیریت زمین در ۲۰۰۵ تصویب شدند. آخرین پروژه غیراضطراری IBRD در ۲۰۱۲ بسته شد. در دوران همهگیری کووید-۱۹، دو پروژه اضطراری با مجموع ۱۴۰ میلیون دلار آمریکا تصویب شد که توسط سازمان بهداشت جهانی اجرا گردید و هیچ وجهی به طور مستقیم به دولت ایران پرداخت نشد.
در حال حاضر و در سال ۲۰۲۶ به دلیل تحریمهای شورای امنیت و ایالات متحده، وضعیت همکاری ایران با بانک جهانی، بسیار محدود است ولی ایران همچنان عضو بانک جهانی محسوب میشود.
کلام آخر
بانک جهانی (World Bank Group)، یک نهاد مالی بینالمللی متشکل از پنج مؤسسه اصلی (IBRD، IDA، IFC، MIGA و ICSID) است که از سال ۱۹۴۴ در کنفرانس برتونوودز تأسیس شد. مقر اصلی این بانک، در شهر واشنگتن آمریکا قرار دارد و ریاست فعلی آن بر عهده آجای بانگا است. این گروه، سالانه بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار وام، کمک بلاعوض، ضمانتنامه و مشاوره سیاستگذاری به کشورهای عضو ارائه میدهد و در بحرانهایی مانند کووید-۱۹ و جنگ اوکراین، نقش کلیدی ایفا کرده و میلیونها نفر را از فقر خارج کرده است. برای دریافت اطلاعات بیشتر، میتوانید همین الان با کارشناسان ما در موسسه مهاجرتی GO2TR تماس بگیرید.
منبع
سوالات متداول
اولین بانک جهان در کدام کشور تاسیس شد؟
بر اساس منابع تاریخی، اولین بانک جهان در ایتالیا در سال ۱۴۷۲ میلادی تاسیس شده است. این بانک، بانکا مونته دئی پاسکی دی سینا (Banca Monte dei Paschi di Siena) نام داشته و در شهر سیهنا ایتالیا قرار دارد و در حال حاضر نیز فعال است.
مقر بانک جهانی کجاست؟
مقر بانک جهانی در شهر واشنگتن آمریکا در خیابان H 1818 است.
بانک جهانی در کدام کشور است؟
بانک جهانی در کشور ایالات متحده آمریکا قرار دارد.
رئیس بانک جهانی کیست؟
در حال حاضر رئیس بانک جهانی، آقای آجای بانگا است.
آخرین پروژه بانک جهانی در ایران کی بود؟
آخرین پروژه بانک جهانی در ایران، مربوط به دوره کوید ۱۹ بود که این بانک با همکاری سازمان بهداشت جهانی به ایران کمک کرد.
به قلم لیلا آقاخانی من لیلا آقاخانی هستم. به مطالعه و نوشتن در مورد کشورها و نحوه زندگی مردم در کشورهای مختلف دنیا علاقه دارم. حدود ۲ سال هست که سعی میکنم در کنار تیم حرفهای سایت GO2TR، علاقهام به نویسندگی و دیجیتال مارکتینگ را دنبال کنم.
پرسش و پاسخ